Nota RBT Tingkatan 1, 2 dan 3

Elemen reka bentuk

Reka bentuk ialah kerja merancang rupa dan fungsi sesuatu sebelum ia dibuat. Teknologi pula ialah alat, bahan dan kaedah untuk membuatnya. DSKP Tingkatan 1 menyebut enam elemen reka bentuk: garisan, bentuk, tekstur, saiz, warna dan arah.

Prinsip reka bentuk

DSKP meminta murid menjelaskan dan mengaplikasikan prinsip reka bentuk (SP 1.1.3 dan 1.1.4), tetapi tidak menyenaraikan prinsipnya. Jadi ikut senarai dalam buku teks dan nota guru anda.

Dalam amalan reka bentuk, prinsip yang selalu disebut termasuk imbangan, kontras, penegasan, kesatuan, perkadaran dan irama.

Ujian penilaian objek

Selepas membina objek asas daripada bongkah geometri, objek itu diuji. Tetapkan parameter dulu, baru uji. DSKP memberi tiga contoh:

1. Ujian beban: letak beban, contohnya 50 gram selama 30 saat. Lulus jika objek tidak rosak.
2. Ujian graviti: lepaskan objek dari ketinggian 1 meter ke lantai simen, 3 kali. Lulus jika objek tidak rosak.
3. Ujian kestabilan: letak objek di atas permukaan condong 45 darjah. Lulus jika objek tidak berganjak.

Invensi dan inovasi (SK 1.3)

Invensi ialah ciptaan yang benar-benar baharu. Inovasi menambah baik sesuatu yang sudah ada. Basikal pertama ialah invensi; basikal lipat yang muat dalam bonet kereta ialah inovasi.

SK 1.2 pula tentang kepentingan reka bentuk dan teknologi, peranan reka bentuk, etika (contohnya tidak meniru kerja orang lain) dan kerjaya dalam bidang ini.

Pengurusan projek dan konsep SMART

Pengurusan projek reka bentuk bermaksud merancang siapa buat apa, bila dan dengan kos berapa. DSKP menggunakan konsep SMART untuk perancangan:

Kertas kerja pengurusan projek dalam standard prestasi DSKP ada lapan bahagian: nama pelajar, tajuk, pernyataan masalah, tujuan atau objektif, perancangan projek, jadual kerja, anggaran kos dan penutup.

Contoh jadual kerja (projek rekaan)

Projek brief

Projek brief ialah pernyataan ringkas tentang apa yang hendak dihasilkan, untuk siapa dan apa hadnya. Brief yang baik biasanya menjawab soalan ini: apa masalahnya, siapa pengguna, apa fungsi produk, bahan apa, saiz berapa, kos dan masa.

Contoh: "Hasilkan rak pensel untuk meja murid yang memuatkan 10 batang pen, daripada bahan terpakai, kos bahan tidak lebih RM5, siap dalam 4 minggu."

Selepas brief, DSKP minta murid menyaring maklumat, memindahkannya ke jadual dan lakaran, kemudian membina mock-up atau model dan menilainya. Mock-up biasanya model kasar daripada bahan murah seperti kadbod, untuk menguji saiz dan rupa. Model lebih hampir kepada produk sebenar.

Lakaran piktorial

Lakaran piktorial menunjukkan objek dalam bentuk 3D, jadi orang boleh nampak depan, sisi dan atas sekali gus. DSKP minta murid menghasilkan lakaran 3D berdasarkan pandangan 2D, memilih lakaran terbaik berdasarkan elemen reka bentuk, dan melabelnya dengan fungsi, jenis bahan dan dimensi.

• Oblik: muka depan dilukis mengikut bentuk sebenar, garis kedalaman condong, biasanya 45 darjah.
• Isometrik: garis sisi condong 30 darjah dari garis mendatar, garis tegak kekal tegak.
• Perspektif: garis bertemu di titik lenyap, jadi objek nampak macam dilihat oleh mata.

Lukis kotak rangka dengan garis nipis dulu. Bila bentuk dah betul, baru tebalkan garis akhir. Untuk penambahbaikan, DSKP mencadangkan unsur keselamatan, keceriaan, kemudahgunaan dan mesra pengguna.

Sistem fertigasi

Fertigasi ialah cara memberi baja kepada tanaman melalui air pengairan. Tesaurus AGROVOC FAO menerangkannya sebagai pemberian baja dalam air pengairan. Baja dilarutkan dalam air, kemudian larutan itu dialirkan terus ke tanaman.

Untuk SK 5.1, murid perlu mentakrifkan fertigasi, mengenal pasti komponen utamanya, melakar reka bentuk baharu, menganalisis elemen reka bentuk dalam sistem itu, menilai lakaran dengan senarai semak, dan membina mock-up atau model. DSKP mencadangkan bahan seperti botol kosong, penyedut minuman, paip PVC dan kotak.

Bila menganalisis elemen, guna enam elemen tadi pada sistem anda: bentuk tangki, saiz paip, arah aliran larutan, warna penanda paras air, dan sebagainya.

Reka bentuk fesyen

SK 5.2 meminta murid mentakrifkan reka bentuk fesyen, menyenaraikan jenisnya, dan mengenal pasti teknik cantuman serta alatan. Contoh teknik cantuman dalam DSKP ialah jahitan, sulaman dan tampalan. Contoh alatan pula mesin jahit, hot glue gun dan jarum.

Murid menghasilkan dua lakaran fesyen, 2D atau 3D, yang menggabungkan elemen garisan, bentuk dan warna. Elemen itu kemudian dianalisis, contohnya melalui soal selidik yang dibina sendiri dengan bimbingan guru, sebelum satu reka bentuk dipilih dan dihasilkan.

Penyelesaian masalah secara inventif

Masalah inventif ialah masalah yang membawa kesan sampingan apabila kita cuba memperbaikinya. Masalah bukan inventif tiada kesan sampingan.

Analisis fungsi (SK 1.2)

Produk ialah sistem yang ada satu atau lebih komponen. Fungsi ialah tindakan produk untuk mengubah objek sasaran. Contoh: berus gigi (produk) menanggalkan (fungsi) sisa makanan (objek). Sistem fungsi menunjukkan hubung kait semua komponen, dan model fungsi menunjukkan kesannya.

Model fungsi menggunakan garisan interaksi untuk menjejak punca masalah. Ada empat jenis: berguna (normal), berguna tetapi tidak mencukupi, berguna tetapi berlebihan, dan memudaratkan.

Percanggahan fizikal (SK 1.3)

Percanggahan fizikal berlaku apabila satu parameter komponen perlu bertentangan, contohnya kaki meja yang perlu panjang dan pendek, atau berat dan ringan. Untuk menyelesaikannya, DSKP menyenaraikan prinsip inventif seperti pemetakan, pengekstrakan, kualiti setempat, penyarangan, getaran mekanik, maklum balas, meniru, murah atau tidak tahan lama, ubah warna, kehomogenan dan bahan komposit.

Contoh pemetakan: kaki meja dibuat dua bahagian yang boleh dilaraskan, jadi ia boleh pendek dan panjang ikut keperluan.

Teknologi pembuatan

Teknologi pembuatan bermaksud menghasilkan produk dengan mesin atau alatan tangan. Ada dua jenis: konvensional dan moden. DSKP minta kedua-duanya dibandingkan dari segi masa, hasil, kos, tenaga, kualiti, kuantiti dan estetik.

Secara umum, kaedah moden lebih cepat dan hasilnya seragam. Kaedah konvensional bergantung pada kemahiran tangan, jadi setiap hasil sedikit berbeza. Dalam kelas, kaedah konvensional diwakili oleh acuan dan tuangan (bahan tuangan seperti epoxy yang dicampur pengeras), manakala kaedah moden menggunakan pen 3D atau pencetak 3D. Kemasan model pula boleh dibuat dengan electrostatic dan electroplating.

Reka bentuk mekanikal

Reka bentuk mekanikal ialah proses mengawal dan memindahkan tenaga melalui pergerakan mekanikal. Komponen yang disebut dalam DSKP:

Contoh produk dalam DSKP: pintu pagar automatik, tingkap nako, tingkap kereta, bidai, basikal dan kasut roda. Basikal senang untuk dianalisis: pedal ialah engkol, gear depan dan belakang disambung rantai, dan roda berputar di atas galas.

Reka bentuk elektrik: sumber, medium, beban, kawalan

Sistem elektrik ada empat elemen. Sumber membekalkan tenaga, contohnya bateri atau solar. Medium ialah laluan arus, seperti wayar. Beban menggunakan tenaga untuk buat kerja, contohnya mentol yang mengeluarkan cahaya. Kawalan memutus dan menyambung litar, seperti kawalan suhu pada periuk nasi dan seterika.

Aksesori seperti suis dan pemegang lampu membenarkan arus mengalir tetapi tidak menggunakan arus. DSKP juga menyebut jenis keadaan litar: litar tertutup, litar buka, litar pintas, litar salah kekutuban, litar bocor ke bumi dan litar bypass. Litar siri, selari dan majmuk dibandingkan dari segi voltan pada beban, arus, kuasa, kawalan, pendawaian dan kos.

Rumus pengiraan dalam DSKP

Contoh: mentol 12 V mengalirkan arus 0.5 A. Rintangannya R = 12 ÷ 0.5 = 24 Ω, dan kuasanya P = 0.5 × 12 = 6 W. Cuba nombor lain dengan kalkulator ini.

Untuk projek gajet, guna bateri. Jangan buka atau uji peralatan yang dipasang pada soket elektrik rumah tanpa guru.

Reka bentuk elektronik: mikropengawal

Mikropengawal (microcontroller) ialah peranti kawalan dalam satu cip. Mikropemproses (microprocessor) pula memproses dalam satu cip tetapi memerlukan cip lain seperti RAM dan ROM untuk berfungsi.

Dalam SK 2.4, murid melakar litar elektronik, membina litar simulasi dengan perisian khas, menyambung litar input dan output kepada mikropengawal, dan menulis atur cara mudah. Contoh gajet dalam DSKP: lampu yang dikawal oleh penderia sentuhan, cahaya atau suhu.

Cara mudah ingat: penderia ialah input, mikropengawal membuat keputusan ikut atur cara, lampu atau motor ialah output.

Reka bentuk sistem akuaponik

Akuaponik menggabungkan sistem akuarium (ternak ikan) dengan sistem hidroponik (tanam tanpa tanah). DSKP menamakan tiga sistem: Raft, Ebb & Flow dan NFT. Pam ialah komponen utama, kerana ia yang mengalirkan air dari tangki ikan ke tanaman.

• Raft: tanaman duduk di atas papan terapung, akarnya tergantung dalam air.
• Ebb & Flow: bekas tanaman berisi media dibanjiri air, kemudian air surut dan mengalir keluar ke tangki semula, berulang-ulang.
• NFT (nutrient film technique): lapisan air yang nipis mengalir dalam paip atau saluran melalui akar tanaman.

Penerangan ringkas ketiga-tiga sistem ini berdasarkan manual akuaponik skala kecil FAO (Kertas Teknikal 589, 2014).

Reka bentuk makanan

Reka bentuk makanan meliputi pembentukan, hiasan, ukiran dan pembungkusan makanan. Ia dipengaruhi oleh permintaan, budaya, keadaan sosial, tempat dan situasi masyarakat, dan berubah ikut trend.

DSKP membezakan alat (barang untuk membuat sesuatu) dengan perkakasan (peralatan yang memudahkan kerja). Hasil reka bentuk makanan dinilai dari segi kreativiti dan inovasi, estetik (warna), kesesuaian saiz, nilai murni dan persembahan (pembungkusan dan hiasan).

Reka bentuk mekatronik

Reka bentuk mekatronik menggabungkan ilmu elektrik, mekanikal, elektronik, kawalan dan pengaturcaraan dalam satu produk atau sistem. Lima elemennya: sistem elektrik, sistem mekanikal, sistem elektronik, sistem kawalan dan pengaturcaraan. Contoh dalam DSKP ialah pintu pagar automatik dan mesin basuh automatik.

Gambar rajah blok (SP 1.1.4) menunjukkan aliran isyarat dan tenaga antara bahagian, bukan rupa produk. Dalam kelas, murid meleraikan produk, mengasingkan komponen ikut elemen mekatronik, kemudian memasangnya semula dengan pengubahsuaian. Lakaran pengubahsuaian perlu mengambil kira kedudukan komponen, keselamatan dan prinsip penyelesaian masalah inventif dari Tingkatan 2.

Penghasilan produk: sepuluh langkah

Tajuk ini mengambil 44 jam, jadi ia projek utama Tingkatan 3. Standard 2.1.1 hingga 2.1.10 boleh dibaca sebagai sepuluh langkah:

1. Tentukan produk berdasarkan kajian keperluan pelanggan dan projek brief.
2. Pilih asas teknologi yang sesuai, contohnya mekanikal atau elektronik.
3. Rancang konsep, elemen dan prinsip reka bentuk dalam lakaran. Konsepnya sama ada "form follow function" (rupa ikut fungsi) atau "function follow form" (fungsi ikut rupa).
4. Hasilkan lakaran produk, secara individu atau berkumpulan. DSKP menyarankan maksimum 2 murid sekumpulan.
5. Sediakan jadual kerja.
6. Senaraikan bahan, peralatan dan bajet.
7. Hasilkan produk yang berfungsi atau berfungsi sebahagian.
8. Uji dan nilai dari segi objektif, keselamatan, elemen dan prinsip reka bentuk, serta kefungsian.
9. Cadangkan penambahbaikan berdasarkan laporan keputusan ujian.
10. Sediakan dokumentasi.

Contoh laporan ujian (produk rekaan)

DSKP juga mengingatkan bahawa idea produk perlu dilindungi, dan kerja mesti ikut langkah keselamatan serta prosedur operasi standard bengkel.

Reka bentuk sebagai instrumen pemasaran

Pemasaran ialah aktiviti perniagaan yang menyalurkan barang atau perkhidmatan daripada pengeluar kepada pengguna. Reka bentuk membantu dari dua sudut: produk mesti berfungsi dan memenuhi kehendak pengguna, dan rupanya mesti sesuai dengan keperluan mereka.

Reka bentuk iklan mengandungi maklumat produk, cara persembahan, pilihan perkataan dan grafik. Kaedahnya mesti sesuai dengan sasaran pasaran: iklan untuk murid sekolah dan iklan untuk ibu bapa biasanya berbeza nada dan medianya.